De opmars van de Islam (1)

Het zal rond 1960 geweest zijn dat wij in Marseille rondliepen en pamfletten aangeplakt zagen die opriepen tot een Islamitische bijeenkomst onder de titel: "Frankrijk Islamitisch vóór 2000". Onvoorstelbaar, dachten wij, wat een onzin in zo'n katholiek land. Het is ook niet gebeurd, maar Marseille is absoluut wel een Islamitisch bolwerk geworden en de banlieus rond alle grote steden ook. Toegegeven: niet zozeer door bekeringen, maar door immigratie, maar niettemin. De expansiekracht van de Islam is heel groot. In de hele wereld en ook in het Christelijke bolwerk Europa. Dat is niet nieuw en niet van de laatste tijd. In de loop der eeuwen zijn de golfbewegingen soms wat heftiger en soms wat gematigder. Nu zitten we kennelijk in een wat heftiger tijd. Die golfbeweging is op alle onderdelen van de samenleving de constante factor. Op het moment dat een trend uit de hand begint te lopen ontstaat de tegenbeweging, aangevoerd door de leiders van dat moment. Na een hoop ellende buigt de trend de andere kant op en het gaat weer een poos goed tot de volgende clash en de daaropvolgende trendbreuk. In de economie kennen we de Kondratieffcurve, in de boerenwereld de varkenscyclus en uit de bijbel stamt het fenomeen van de zeven vette en de zeven magere jaren. Allemaal golfbewegingen. Terug naar de huidige problemen rond het oprukkend Islamitisch fundamentalisme.

Als een vloedgolf lijkt het ons te overspoelen, zelfmoordacties, terroristische aanslagen: wat hebben we misdaan? Vanwaar die agressie?

Zelf ben ik in de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw herhaaldelijk in Islamitische landen geweest en was steeds enthousiast over de vriendelijke, vreedzame samenleving. In die dagen zei ik vaak dat waar de Nederlanders in vroeger eeuwen waren geweest de impressies werden gekenmerkt door forten en andere agressieve versterkte bouwsels van baksteen of basalt, waar in de Islamitische wereld een vriendelijke en open communiteit de kern van de samenleving was. Dat bleek een misvatting toen in mijn latere studies aan het licht kwam hoe anders de Islamitische cultuur zich heeft ontwikkeld.

Ik wil in deze column niet ingaan op de oorzaken van het uiteengroeien van deze culturen, maar slechts vaststellen dat dat zo is. Het denken over goed en kwaad, de logica van probleemstelling tot -oplossing, het is zo verschillend van elkaar dat overbrugging in enkele decennia, na duizenden jaren van uiteengroeien, als onmogelijk moet worden getypeerd.

Dat is geen onwil van welke kant dan ook, maar onmacht. Soms zeg ik: "het Christendom zit ons Europeanen en Amerikanen in de genen, zoals de Islam dat is voor de Arabische wereld". Vaak wordt mij dan tegengeworpen: "Nee, niet in de genen, maar in de opvoeding; het is aangeleerd gedrag, waarvan wij afstand kunnen nemen". In de eerste plaats: Nee, wij kunnen er geen afstand van nemen, zelfs als wij atheist of nihilist zijn geworden. We kunnen ontkennen wat we willen, maar ons normen- en waardenpatroon is ons in de wieg meegegeven en is en blijft onze leidraad, of we dat nu willen of niet. Zelfs als we ons alle zonden permiteren die ons van huis uit voorgehouden zijn, voelen we ons zondig als we ze bedrijven. Zo vast zitten we aan onze cultuur die ons tot in het derde en vierde geslacht meegegeven is.
In de tweede plaats: Zelfs als wij afstand zouden kunnen nemen van onze culturele patronen, zou dat wenselijk zijn als onze vrienden uit een andere culturele achtergrond dat niet zouden doen? Ik meen van niet! Onze identiteit en daarmee ons zelfvertrouwen valt en staat met basiszekerheden die voor ons welbevinden niet ter discussie kunnen staan.
We kunnen filosoferen over de vraag of het ook anders kan. Het antwoord daarop is simpel ja, want andere culturen blijken minstens zo levensvatbaar, maar het is niet onze cultuur. En andere culturen zijn niet ondergeschikt, slechter of beter, het is slechts anders. Dat betekent dat we met grote interesse open moeten staan voor die andere culturen, maar niet moeten nalaten onszelf te blijven en onze eigen cultuur als "die van ons" te blijven beleven, op straffe van onthechting of erger bij het nalaten daarvan alsook het overnemen van andere levenspatronen.

Deze column wordt vervolgd.

Wim