Populisme: handreiking naar het volk (naar ons dus)
“Kijk, het gaat om gewone mensen”, hoorde ik Job Cohen als openingszin van zijn tien minuten zendtijd voor politieke partijen zeggen.1 Zijn zachte bruine ogen en zijn vriendelijke, maar toch wat minzame glimlach, zette zijn woorden kracht bij.
Maar Job Cohen zelf is geen “gewoon mens”, hij is “elite”, hij is een geboren Rector Magnificus, een voorbestemde Burgemeester. En als hij zegt: “Kijk het gaat om gewone mensen”, dan klinkt dat niet authentiek, niet als “ik ben één van jullie en ik ga jullie verwachtingen waarmaken”.
Als Jan Marijnissen dat zegt geloof je dat en met Emiel Roemer werkt die verbondenheid ook, het gevoel van met elkaar en voor elkaar en toevallig heb ik de grootste bek dus ik zal het voortouw wel nemen.
Job Cohen is de personificatie van de socialistische elite, zoals voor hem Wim Kok. Hoog opgeleid, bijster intelligent, maar geen echte verbondenheid met de mensen in het land zoals dat tegenwoordig, tamelijk denigrerend wordt genoemd.
Het succes van de socialistische beweging is tevens haar ondergang: de “verheffing van het volk” heeft een intellectuele elite voortgebracht die zich uiteindelijk losgezongen heeft van de realiteit van alle dag. Het woord “losgezongen” is niet van mij, maar van drs. René Cuperus, senior wetenschappelijk medewerker van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. In een recente lezing van hem met als thema: “Verkwanselen wij de lessen van de oorlog?”2 3 betoogde Cuperus dat als gevolg van onder meer de ontzuiling in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw de mensen hun ankers zijn kwijt geraakt en teruggeworpen op zichzelf met egoisme en egocentrisme als gevolg. We vertrouwen onze leiders niet meer, worden bang voor invloeden van buitenaf (Islam en Oost-Europeanen) en neigen dientengevolge naar nationalisme, de ideale voedingsbodem voor populisme, de sociologische term voor verzet tegen de bestuurlijke elite, de elite die het allemaal zo goed weet, maar wel achterhoudt wat ze niet geschikt vind voor ons om te weten.
Vandaar Wikileaks, die ons nu eens haarfijn uit de doeken doet wat die elite ons aan informatie onthoud. Let wel, wij “laag opgeleiden” zijn vandaag de dag ook heel behoorlijk geschoold; wij zijn geëmancipeerd en weten heel goed waar Abraham de mosterd haalt. Maar de “losgezongen elite” houd ons desondanks voor “een beetje dom” (om met prinses Maxima te spreken) en filtert de informatie die naar ons wordt doorgesluisd. Natuurlijk wekt dat wantrouwen, want we willen weten wat er word achtergehouden; we willen dat zelf kunnen beoordelen.
Vandaar het succes van Wikileaks. Nu zullen we alles te weten komen!... Helaas, de pers schiet onmiddellijk in haar rol als advocaat van de de duivel en filtert vervolgens de eerder gefilterde informatie van de bestuurlijke elite. Inplaats van volledige openheid is er een extra filter ontstaan en neemt de pers de plaats over van de bestuurlijke elite: de “pers-elite”. De afstand tussen de bestuurlijke elite en de begane grond, de werkvloer, is dus alleen maar toegenomen en daarmee de voedingsbodem voor populisme.
En laten we wel wezen, daar is het nu ook de tijd voor. Te lang heeft de bestuurlijke elite haar systemen kunnen verfijnen door informatie te filteren, te doseren en te manipuleren om ons “gewone mensen” in ons hok te houden. Net als Minister President Colijn in 1936, in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog zei:
“Ik verzoek den luisteraars dan ook om wanneer ze straks hunne legersteden opzoeken, even rustig te gaan slapen als ze dat ook andere nachten doen. Er is voorshands nog geen enkele reden om werkelijk ongerust te zijn." 4
Het populisme, de handreiking over de bestuurlijke elite heen, van de politieke frontsoldaten naar de werkvloer, is daarop het goede antwoord. Ja het veroorzaakt conflict en tweedeling, maar net als de Franse Revolutie in 1789 is het onvermijdelijk als vooruitgang het doel is. Conservatisme (degenen die het goed hebben en de macht: “waarom zouden we iets veranderen, we hebben het toch goed?”) met voorbijzien van allen die helaas nog net aan de kant staan terwijl de feestboot al van de kade is vertrokken.
Uiteindelijk is volksopstand de enige oplossing om verandering te bewerkstelligen, helaas, het is niet anders.
Populisme is dus geen kwalijke zaak, maar een functioneel instrument in de voortgang van de maatschappij.
Het hoeft trouwens niet uit te monden in volksopstand als de bestuurlijke elite niet in gezapigheid verdoezeld, maar de signalen oppikt en de oplossing bij zichzelf zoekt in plaats van het “nog eens uit te leggen”, al datgene wat wij “gewone mensen verkeerd begrijpen”.
“Kopje thee is de moskee” (Job C.) “Ach, dat is ook een mening” (Balkenende5) en “onze ideologische veren afschudden” (NijenrodeBal en top opportunist Wim Kok).
Ik kom terug op het filteren van informatie door de bestuurlijke elite en in haar kielzog de pers-elite, de zogenoemde vertrouwelijkheid.
Vanouds zijn er vertrouwelijkheden, of zeg “geheimen” tussen individuen en groepen. Niets is zo normaal. Niet alleen mensen, landen, organisaties, bedrijven, maar zelfs dieren hebben geheimen. Eekhoorntjes verbergen hun voorraden voor concurrenten, apen en honden palmen stiekem het vrouwtje van hun baas in (mensen trouwens ook); geheimen zijn een onderdeel van onze privacy en dragen bij aan ons zelfbeeld. Zonder geheimen hebben we geen privacy nodig. Die deel je zelfs niet met je dichtste naaste.
Uitgelekte geheimen (Wikileaks, klokkenluiders, of anderszins door de mand vallen) leiden dan ook doorgaans tot grote woede6
Theodore Dalrymple, een gereputeerde Engelse psycholoog zegt dan ook (in tegenstelling tot de Wikileaks adepten) dat vertrouwelijkheid zeer functioneel is. Het is zelfs niet gewenst om alles in de openbaarheid te gooien.
Als voorbeeld noemt hij President Roosevelt, zeker de belangrijkste Amerikaanse President in WOII (voor de laaggeletterden onder ons: de Tweede Wereldoorlog). Geroemd om zijn daadkracht en uitstraling als President. Er was toen nog geen televisie en zelfs nauwelijks een informatiemaatschappij. Niemand wist dat hij in een rolstoel zat en er een minnares op na hield. Volstrekte openbaarheid, zoals thans bepleit word, zou dit aan het licht hebben gebracht en zijn positie ernstig hebben geschaad, terwijl het er in essentie niet toe deed, omdat hij het charisma en de intelligentie had om de VS in die moeilijke periode te leiden. Wie weet hoe anders WOII zich zou hebben ontwikkeld als de VS toen in een verkiezingscrisis verzeild was geraakt. Wikileaks, als het in die tijd mogelijk was geweest zou alleen maar schade hebben aangericht en niets hebben bijgedragen aan een betere wereld.
Geheimhouding, vertrouwelijkheid, is al met al een uiterst functioneel instrument om oorlog en moordpartijen in de meute te voorkomen.
Mijn slotconclusie (maar u mag er natuurlijk volstrekt anders over denken, ik hoor dat graag) is dat populisme een uitstekend middel is om hypocrisie van de gezapige bestuurlijke elite door te prikken en dat vertrouwelijkheid de smeerolie is om het proces van vreedzaam samenleven gaande te houden.
WAVvH
125 jan. 2011
2Bedoeld werd de Tweede Wereldoorlog
3Zie website www.wbs.nl/kampamersfoortlezing
4Zie Wikipedia
5Nadat hem de oren werden gewassen over de ongure procedure voor deelname aan de Irak oorlog
