Democratie op een koopje

Nederland is in de publieke opinie ongeveer de universele grondlegger van de democratie. Griekenland ging ons weliswaar voor, maar veel verder dan het uitvinden van het woord zijn ze niet gekomen.

Vandaar dat we er zo zorgvuldig mee omgaan, zodat we nooit of te nimmer verwijten krijgen wegens laakbare praktijken. Geen verminkte ponskaarten zoals in Florida (USA), stemmen van mensen die al lang overleden zijn, bossen extra stembiljetten voor welgezinde vriendjes of verduistering van onwelgevallig uitgebrachte stemmen. Langzamerhand kan er geen verkiezing meer gehouden worden of er wordt één minuut na sluiting van de stemlokalen geroepen dat er is gefraudeerd.

Zo gelukkig niet in Nederland. Als “gidsland” hebben we een reputatie te verdedigen.

Maar het loopt op z’n end. Zo kan het niet langer. De protocollen, procedures en steeds nieuwe aanscherping van de regels maakt het voor de vrijwilligers die de stembureaus runnen niet meer doenlijk.

Afgelopen woensdag was ik voorzitter van zo’n stembureau. Eerst een avond instructie en op de dag zelve om 06.30 uur aanwezig om het stemlokaal in te richten en alles klaar te zetten voor de opening om 07.30 uur. De procedurebeschrijvingen die om pakweg 06.50 uur tesamen met de benodigde stembiljetten en andere formulieren worden aangeleverd blijven ongelezen, want om 07.30 precies gaat het stembureau open. Er staan dan al een tiental mensen ongeduldig te wachten: ze moeten met de trein mee naar hun werk. Voordat die tien weg zijn staan er weer tien, nee, twintig. Zo ging het ononderbroken door tot 21.00 uur ’s avonds. Dertienhonderdéénenvijftig stemmers hadden we toen gehad. Geen tijd voor pauze, geen tijd voor eten. Ruim 100 per uur, 1,7 stemmers per minuut, van wie de stempas moet worden gecontroleerd, de legitimatie moet worden beoordeeld. Instructies worden gegeven en toezicht wordt gehouden op correct gedrag.

En natuurlijk ook nog een vriendelijk woord, ondanks de bozigheid om het teruggestuurd worden wegens ondeugdelijke legitimatie (65+ pas etc.),  het niet toelaten van hulp aan mensen met geheugenstoornis of andere geestelijke onvolkomenheden, het niet toelaten van kinderen vanaf 6 jaar, samen met een ouder in het stemhokje, het ontoegankelijk zijn van de stemhokjes voor rolstoelgebruikers en zo nog wat ergernispunten.

En dan: om 21.00 uur!

De Voorzitter verklaart het stembureau voor gesloten, opent het slot van de stembus en gezamenlijk kiepen we de inhoud van pakweg 40 kilo oud papier op de grond. De stembiljetten zijn zo groot als het omblad van een gemiddelde krant, in zessen omgevouwen. We beginnen met ze op stapels van 25 te leggen en tellen aan het einde het totaal. Als het goed is moet dit totaal gelijk zijn aan het totaal van de ingenomen stempassen, kiezerspassen en machtigingen. En gelijk aan de ontvangen blanco stembiljetten minus de overgehouden stuks. Met een maximum aan geluk klopt dit als je gedurende de dag met z’n drieën hebt geturfd en voortdurend je uitkomsten met elkaar hebt vergeleken. Vergeet het maar. Dan komt de burgemeester om je een hart onder de riem te steken, een zak met pepernoten op tafel te gooien en zo vergeet iemand van de drie een turfje te zetten. Dan komt de toezichthoudend ambtenaar met de nodige commentaren  en vervolgens gaat er weer een turfje mis.

Al met al, na telling en hertelling is er nog steeds een verschil van twee. Dan maar even doorgaan, want inmiddels is het 23.00 uur en we moeten nog heel veel doen. We gaan de krantachtige stembiljetten openvouwen en sorteren op partij. Twee stapels: één: de lijsttrekker en twee de voorkeurszetels (ongesorteerd) Door de omvang en kwaliteit van het papier lukt het maar moeilijk om snel en precies te werken, maar we doen ons uiterste best, al was het maar alleen uit eigenbelang; je wilt tenslotte wel weer een keer naar huis.

Dan tellen we per partij het aantal stemmen op de lijsttrekker en noteren dit in een turflijst (die enerzijds wel en anderzijds niet deel uitmaakt van het uiteindelijk op te maken proces verbaal), gevolgd door het tellen van de voorkeursstemmen per kandidaat per partij. Ook dit wordt vermeld in de turflijst, daarna wordt alles opgeteld en het totaal daarvan moet uiteraard weer gelijk zijn aan het aantal geldig uitgebrachte stemmen zoals vastgesteld door het tellen der ingevulde stembiljetten in de stembus, de som van de ingeleverde geldige stempassen, kiezerspassen en machtigingen. Ook daar zijn weer nuances in waar te nemen, maar laten we die gemakshalve buiten beschouwing laten.

Waarachtig, nog steeds twee stemmen verschil. Wat nu? Twee stemmen op 1351. Dat is 0,0015% Dat is toch zeer ruim binnen de marge van 3x de standaarddeviatie uit de kansberekening van Gausz (dit voor de enkeling die dit op school nog heeft meegekregen) Waar praten we over. Nee, het moet kloppen, “op de cent nauwkeurig” zegt de boekhouder die beweert dat een cent verschil wel kan betekenen dat er een miljoen verschil is. Alles overtellen dus? Nee, dat doen we niet, het is al 01.00 uur. De  voltallige bemanning van het stembureau tijgt naar het aangewezen gemeentehuis in het volgende dorp, alles met zich meezeulend in hun particuliere wagens; assen tot bijna op de grond en levert alles, gebundeld en verzegeld, in. We krijgen een kar en een volgnummer en wachten op onze beurt. Het is intussen 01.40 uur. Wat frisdrank en wat soepstengels is er op een centrale voedertafel gedeponeerd en geloof het of niet: van pure honger en ellende nemen sommigen het ook nog tot zich. De soepstengels zijn allemaal gebroken, zo niet vergruisd en zullen wel met korting zijn verkregen, net als de pepernoten waarmee de burgemeester ons ’s ochtends (half september) dacht blij te maken.

Dat komt omdat wegens Haagse kortingen op de verkiezingsvergoedingen er geen geld meer is voor een waardige organisatie. Het aantal stembureaus is danig gereduceerd, zodat de overgebleven stembureaus het heel veel drukker hebben gekregen. Ook nog eens tegen de helft van de vergoeding die er bij voorgaande verkiezingen werd uitgekeerd, iets van € 140 voor een instructieavond en een dag van ’s ochtends 06.00 tot ’s nachts 02.00 uur, 24 uur dus. Pak weg € 6 per uur. Daar kunnen we tegenwoordig zelfs geen Pool anjers voor laten plukken. En geld voor een gezellige “afterparty” zoals die via de televisie worden gesuggereerd ter afsluiting van deze “dag van de democratie” is er ook al niet. Doodvermoeid hangen de stembureauleden wat rond, de schijn ophoudend nog zo fris te zijn als een hoentje, in hun achterhoofd denkend aan de trein van half acht die ze de volgende morgen weer moeten halen om naar hun werk te gaan. Geluk bij een ongeluk: de meeste stembureauleden zijn gepensioneerd en nog van de oude stempel: burgerschap. Geen opvolgers, die hebben wel andere besognes: kinderen, carrière, quality-time.

02.00 uur inmiddels 

We zijn aan de beurt voor de voorgeschreven strenge ambtelijke screening van hetgeen wij hebben ingeleverd

Dan blijkt dat we de turflijst letterlijk hadden moeten overnemen in het Proces Verbaal. De lijst is identiek, maar de layout verschilt, zodat de subtotalen opnieuw moeten worden berekend. Wij hadden de turflijst in het Proces Verbaal geschoven als onderdeel daarvan, maar nee: “de wet staat dat niet toe” Half drie (02.30 uur), een uur gewacht, doodmoe. Daar komt een colonne ambtenaren met onze kar met 50 kilo ingeleverde stukken. 

“Er zit twee stemmen verschil in uw opgave. Wilt u zo vriendelijk zijn dit allemaal even over tellen en ons de juiste cijfers aan te leveren?” Dat heb ik geweigerd.

De rest zal ik u onthouden. Sinds halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw heb ik bij elke verkiezing deel uitgemaakt van een stembureau, maar het is over nu. In die periode hebben we ook gebruik gemaakt van uitstekend werkende stemcomputers, totdat een doorgedraaide professor aan de TU Eindhoven, omringd door een kring van puberale computernerds het na heel veel proberen voor elkaar kreeg om het systeem te kraken. Calvinisten als we zijn, ten dode bevreesd voor criminelen uitgemaakt te worden, hebben we toen onmiddellijk die prachtige stemcomputers in de shredder gegooid en zijn we teruggevallen op het rode potlood en de pleepapieren stembiljetten.

Als ultieme verdedigers van De Democratie zijn we teruggekeerd naar de tijd van vóór de Industriële revolutie, de tijd van pater Damiaan.

Wij leven nu in 2012, meer dan een halve eeuw na de eerste computer. Als bij de volgende verkiezingen de computer nog steeds als een duivels instrument wordt bestempeld, haak ik af, maar dan ook helemaal.

Wim